कार्ल मार्क्सको जीवनी (सच्याइएको र सुधारिएको संस्करण)
विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनका महान् गुरु तथा वैज्ञानिक साम्यवादका संस्थापक कार्ल हेइनरिच मार्क्सको जन्म ५ मे १८१८ मा प्रसिया (अहिलेको जर्मनी) को राइन प्रान्तको ट्रियर शहरमा एक मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो। उहाँका पिता हेइनरिच मार्क्स एक सफल वकिल हुनुहुन्थ्यो। उहाँ फ्रान्सेली प्रबोधनकालका विचारकहरू (विशेष गरी कान्ट र भोल्टेयर) बाट गहिरो रूपमा प्रभावित हुनुहुन्थ्यो र प्रसियामा संवैधानिक सुधारका लागि सक्रिय हुनुहुन्थ्यो। मार्क्सकी आमा हेन्रिएट प्रेसबुर्ग (Henriette Pressburg) हल्याण्ड (अहिलेको नेदरल्याण्ड्स) को निजमेगेनबाट आउनुभएको थियो। परिवार मूलतः यहूदी थियो तर व्यावसायिक कारणले पिताले मार्क्सको जन्मभन्दा केही अघि नै प्रोटेस्टेन्ट धर्म अपनाउनुभएको थियो।
सन् १८३० देखि १८३५ सम्म मार्क्सले ट्रियर जिम्नेसियममा प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गर्नुभयो। किशोर अवस्थामै उहाँको बौद्धिक प्रतिभा देखिन थाल्यो। उहाँले “पेशा छनोटबारे एक किशोरको विचार” शीर्षकको निबन्ध लेख्नुभएको थियो, जुन प्रबोधनकालको प्रगतिशील विचारधाराबाट प्रभावित छ।
अक्टोबर १८३५ मा मार्क्स बोन विश्वविद्यालयमा कानुन विषयमा भर्ना हुनुभयो। त्यहाँ उहाँले कानुनसँगै साहित्य, कलाको इतिहास र सौन्दर्यशास्त्रको पनि अध्ययन गर्नुभयो। एक वर्षपछि उहाँ बर्लिन विश्वविद्यालयमा स्थानान्तरण हुनुभयो, जहाँ बौद्धिक वातावरण बढी अनुकूल थियो। बर्लिनमा उहाँले विश्वविद्यालयको नियमित अध्ययनका अतिरिक्त दर्शनशास्त्र र इतिहासको गहन स्वतन्त्र अध्ययन गर्नुभयो। अंग्रेजी र इटालियन भाषा पनि सिक्नुभयो। छोटो समयमै उहाँ एक प्रखर बौद्धिक व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन थाल्नुभयो।
सन् १८३६ को ग्रीष्मकालमा मार्क्स जेनी भोन वेस्टफालेनसँग गोप्य रूपमा नाम्जद हुनुभयो। जेनी अभिजात परिवारकी सुसंस्कृत, बौद्धिक र सुन्दर युवती हुनुहुन्थ्यो (मार्क्सभन्दा करिब चार वर्ष जेठी)। दुवै परिवारबाट केही विरोध भए पनि उहाँहरूको सम्बन्ध अटुट रह्यो। सात वर्षको नाम्जदगीपछि १९ जुन १८४३ मा बाड क्रुजनाखमा उहाँहरूको विवाह भयो। जेनी मार्क्सको जीवनभरकी सहयोगी, संगी र प्रेरणा बनिन्। उहाँहरूको वैवाहिक जीवन संघर्षपूर्ण भए पनि गहिरो प्रेम र आपसी सम्मानमा आधारित थियो।
मार्क्सले आफ्नो डाक्टरी थेसिस “डेमोक्रिटसको प्रकृति दर्शन र एपिकुरसको प्रकृति दर्शनबीचको भिन्नता” विषयमा तयार पार्नुभयो। यो उहाँको पहिलो वैज्ञानिक कृति हो। प्रसियाको राजनीतिक वातावरणका कारण उहाँले जेना विश्वविद्यालयमा थेसिस पेश गर्नुभयो र अप्रिल १८४१ मा दर्शनशास्त्रमा डाक्टरेट उपाधि प्राप्त गर्नुभयो।
मार्क्सले आफ्नो जीवन शोषित वर्गको मुक्तिका लागि समर्पित गर्ने अठोट गर्नुभएको थियो। उहाँलाई आफ्नै विचारधाराका भरपर्दा सहकर्मी र मित्र फ्रेडरिक एङ्गेल्सको रूपमा मिल्यो। एङ्गेल्स मार्क्सभन्दा दुई वर्ष कान्छा हुनुहुन्थ्यो। उहाँको जन्म राइन प्रदेशको बार्मेनमा भएको थियो। एङ्गेल्सको कृति “राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनाबारे केही रेखाचित्रहरू” मार्फत परिचय भएपछि उहाँहरूबीच पत्राचार सुरु भयो। अगस्ट १८४४ मा एङ्गेल्स पेरिसमा मार्क्सलाई भेट्न आउनुभयो। दश दिनको गहन चर्चापछि उहाँहरूको ऐतिहासिक मित्रता र संयुक्त कार्य सुरु भयो। एङ्गेल्सले पछि सम्झना गर्दै लेख्नुभएको छ – “सबै सैद्धान्तिक क्षेत्रमा हाम्रो पूर्ण सहमति देखा पर्यो र त्यसैबेलादेखि हाम्रो संयुक्त कार्य पनि सुरु भयो।”
मार्क्स र एङ्गेल्सको यस मित्रताले मजदुर वर्गलाई वैज्ञानिक क्रान्तिकारी सिद्धान्त प्रदान गर्यो। उहाँहरूले कम्युनिष्ट घोषणापत्र, पुँजी लगायत दर्जनौं ऐतिहासिक कृतिहरू तयार पार्नुभयो। यी कृतिहरू आजसम्म विश्वभरका कम्युनिष्ट र प्रगतिशील आन्दोलनका लागि मार्गदर्शक बनिरहेका छन्।
मार्क्सको निधन १४ मार्च १८८३ मा लन्डनमा भयो। उहाँ शारीरिक रूपमा हामीमाझ हुनुहुन्न, तर उहाँका सिद्धान्त र मार्गदर्शक विचार विश्वभरका कम्युनिष्टहरूको मुटुको धड्कन बनिरहेका छन्। उहाँ अमर महान् व्यक्तित्व हुनुहुन्छ।
— मिलन आफन्त
